SoundMastersOnline

ห้อง จังหวะ และเลขสองตัวต้นบรรทัดโน้ต ปรบมือให้เข้าใจก่อนจับเครื่อง

ห้อง จังหวะ และเลขสองตัวต้นบรรทัดโน้ต ปรบมือให้เข้าใจก่อนจับเครื่อง
ที่มา: Wikimedia Commons

ลองนึกถึงเสียงรองเท้าตอนเดินไปตามทางเท้า ซ้าย ขวา ซ้าย ขวา หรือเสียงเข็มวินาทีของนาฬิกาแขวนผนังที่ติ๊กไปเรื่อยๆ ไม่เร่งไม่ช้า เสียงพวกนี้เราได้ยินทุกวันจนไม่ได้สังเกต แต่มันคือสิ่งเดียวกับที่นักดนตรีเรียกว่า “จังหวะ” นั่นเอง

เรื่องจังหวะเริ่มฝึกได้ตั้งแต่ยังไม่มีเครื่องดนตรีสักชิ้น ใช้แค่มือสองข้างกับเสียงนับก็พอ

จังหวะคืออะไร และต่างจากทำนองตรงไหน

จังหวะ (Beat) คือชีพจรของเพลง เป็นจุดที่เกิดซ้ำเป็นระยะเท่าๆ กันตลอดทั้งเพลง เวลาที่เราเผลอเคาะเท้าหรือพยักหน้าตามเพลง สิ่งที่ร่างกายกำลังตามอยู่ก็คือจังหวะนี้

ส่วนทำนอง (Melody) คือเส้นเสียงสูงต่ำที่เราฮัมตามได้ เป็นส่วนที่ติดหูและจำได้ว่าเพลงนี้คือเพลงอะไร ถ้าเปรียบเพลงเป็นคนเดิน ทำนองคือเส้นทางที่เดินไป ส่วนจังหวะคือฝีเท้าที่ก้าวสม่ำเสมอ

โน้ตของทำนองบางตัวยาวกินหลายจังหวะ บางตัวสั้นจนแทรกอยู่ระหว่างจังหวะ แต่ชีพจรข้างใต้ยังเดินต่อไม่หยุด ส่วนเรื่องเสียงสูงต่ำ ใครอยากต่อยอด ลองอ่านเรื่องระยะห่างของโน้ตแต่ละขั้นในบันไดเสียงประกอบกัน

ห้องเพลง เส้นกั้นห้อง และเลขสองตัวต้นบรรทัด

ถ้านับจังหวะไปเรื่อยๆ หนึ่ง สอง สาม สี่ ห้า หก… ไม่มีที่สิ้นสุด จะจับอะไรไม่ได้ ดนตรีจึงแบ่งจังหวะออกเป็นกลุ่มเล็กๆ เรียกว่า “ห้อง” (Measure หรือ Bar) แต่ละห้องมีจำนวนจังหวะเท่ากัน บนบรรทัดโน้ตจะมีเส้นตั้งเล็กๆ คั่นระหว่างห้อง เรียกว่าเส้นกั้นห้อง (Bar line)

ตรงต้นบรรทัดโน้ตแรกของเพลงมักมีเลขสองตัววางซ้อนกัน เรียกว่าอัตราจังหวะ (Time Signature) อ่านแบบง่ายที่สุดได้แบบนี้

อัตราจังหวะที่มือใหม่เจอบ่อยมีไม่กี่แบบ

จังหวะที่หนึ่งของทุกห้องมีความสำคัญเป็นพิเศษ เพราะมักเป็นจังหวะที่หนักที่สุด เป็นจุดตั้งหลักของห้อง ความรู้สึกถึงจังหวะหนึ่งก็คือการกะเวลาให้ลงตรงจุดพอดี คล้ายคนเล่นรถบังคับที่ต้องคุมคันเร่งกับเบรกตอนรถลอยกลางอากาศ เพื่อให้รถบังคับแตะพื้นหลังลอยข้ามเนินได้สวยไม่คว่ำ ถ้าลงก่อนหรือหลังจุดนั้นนิดเดียว ทุกอย่างก็เสียทรง

แบบฝึกปรบมือ นับออกเสียงก่อนแล้วค่อยปรบ

แบบฝึกชุดนี้ทำได้บนโซฟา ในรถ หรือตอนรอคิว ขอแค่ส่งเสียงนับได้

  1. นับ “หนึ่ง สอง สาม สี่” ออกเสียงช้าๆ วนไปเรื่อยๆ ให้ระยะห่างของแต่ละคำเท่ากัน ยังไม่ต้องปรบ
  2. ปรบมือพร้อมกับทุกคำที่นับ ฟังว่าเสียงปรบกับเสียงนับลงพร้อมกันไหม
  3. ปรบให้ดังเฉพาะตอน “หนึ่ง” ส่วนสอง สาม สี่ ให้แตะมือเบาๆ จะเริ่มรู้สึกว่าห้องหนึ่งเริ่มตรงไหนจบตรงไหน
  4. เปลี่ยนเป็นนับ “หนึ่ง สอง สาม” แล้วเน้นหนึ่งแบบเดิม สังเกตว่าความรู้สึกเปลี่ยนจากเดินเป็นแกว่ง
  5. สลับกลับไปกลับมาระหว่างสี่กับสาม ทุกครั้งที่เปลี่ยนให้กลับมาเริ่มที่หนึ่งเสมอ

ถ้าปรบแล้วเร็วขึ้นเรื่อยๆ โดยไม่รู้ตัว ให้ลดความเร็วการนับลงอีก ช้าแต่นิ่งดีกว่าเร็วแต่แกว่ง

ฝึกกับเพลงที่ฟังอยู่แล้ว หาจังหวะหนึ่งให้เจอ

พอปรบตามเสียงนับของตัวเองได้คล่อง ขั้นต่อไปคือฟังเพลงจริงแล้วหาว่าจังหวะหนึ่งอยู่ตรงไหน

เริ่มจากเคาะเท้าตามชีพจรของเพลงก่อน จากนั้นฟังว่าตรงไหนให้ความรู้สึก “เริ่มใหม่” บ่อยครั้งจะมีเสียงกลองใบใหญ่หรือเสียงเบสหนักๆ ลงตรงจังหวะนั้น เมื่อเจอแล้วให้นับต่อว่ากี่จังหวะถึงจะวนกลับมาที่หนึ่งอีกครั้ง ถ้านับได้สี่ก็น่าจะเป็นเพลงสี่จังหวะ ถ้านับได้สามและรู้สึกแกว่งก็อาจเป็นสามจังหวะ

ช่วงเปลี่ยนท่อนของเพลงเป็นจุดที่หาจังหวะหนึ่งได้ง่าย เพราะท่อนใหม่มักเริ่มที่หัวห้องพอดี การฟังว่าเพลงขยับจากท่อนต้นเข้าสู่ท่อนฮุกตรงไหนจึงช่วยฝึกเรื่องห้องไปในตัว

บางเพลงฟังยากเพราะเครื่องเยอะ ข้ามไปเลือกเพลงที่เรียบกว่าก่อนได้ และถ้าชอบตีจังหวะด้วยมือจนอยากมีเครื่องจริง กล่องไม้ที่นั่งทับแล้วตีด้วยฝ่ามือเป็นอีกทางที่ต่อจากแบบฝึกปรบมือได้อย่างเป็นธรรมชาติ

ระหว่างวันพรุ่งนี้ ตอนที่มีเพลงลอยมาจากร้านกาแฟ วิทยุในรถ หรือหูฟังของตัวเอง ลองแอบนับในใจว่าเพลงนั้นวนกลับมาที่หนึ่งทุกกี่จังหวะ ไม่ต้องให้ใครรู้ ไม่ต้องถูกทุกเพลง แค่ได้นับบ่อยๆ หูก็จะเริ่มจับห้องได้เอง